اسطوره‌شناسی چین؛ ریشه های بلک میث ووکانگ (Black Myth: Wukong)

دنیای Black Myth: Wukong فقط به مبارزه با موجودات افسانه‌ای، شکست دادن خدایان و رویارویی با هیولاهای باستانی محدود نمی‌شود؛ بخش مهمی از جذابیت آن از اسطوره‌شناسی چین، باورهای مذهبی و فلسفی این سرزمین و داستان‌هایی سرچشمه می‌گیرد که قرن‌ها در فرهنگ مردم چین حضور داشته‌اند. برای درک بهتر اتفاقات بازی، شناخت شخصیت‌های آن و فهمیدن معنای موجودات و مکان‌هایی که در طول ماجراجویی با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، ابتدا باید با جهانی آشنا شویم که این افسانه‌ها در آن شکل گرفته‌اند.

به همین دلیل، در این مقاله به سراغ اسطوره‌شناسی مردم چین می‌رویم تا ببینیم این خدایان چگونه به وجود آمده‌اند، نظم جهان ان بر چه اصولی استوار است و انسان‌ها چه رابطه‌ای با موجودات آسمانی دارند و سرنوشت ارواح پس از مرگ به کجا ختم می‌شود. در ادامه، با برخی از مهم‌ترین خدایان و موجودات افسانه‌ای چین آشنا می‌شویم و سپس به سراغ سان ووکونگ (Sun Wukong)، مشهور به پادشاه میمون‌ها، می‌رویم؛ شخصیتی که داستان زندگی، شورش علیه آسمان و مسیر رسیدنش به قدرت، یکی از مهم‌ترین پایه‌های اسطوره‌ای Black Myth: Wukong را تشکیل می‌دهد.

نکته مهم این است که اسطوره‌شناسی چین مثل یونان یک مجموعه داستان منسجم با قوانین ثابت و یک کتاب مقدس واحد نیست. این سنت در طول هزاران سال، از ترکیب باورهای بومی، آیین‌های مذهبی، فلسفه، ادبیات و روایت‌های عامیانه شکل گرفته است. به همین دلیل، ممکن است یک شخصیت در دو روایت متفاوت جایگاه، توانایی یا حتی منشا متفاوتی داشته باشد. برای فهم این جهان، باید به‌جای جست‌وجوی یک نظام کاملاً یکپارچه، ارتباط میان روایت‌ها و باورهای گوناگون آن را بشناسیم.

جهان  چگونه شکل گرفته است؟

برای شناخت اسطوره‌های چین، باید از یک تفاوت اساسی با اسطوره‌شناسی‌هایی مانند یونان باستان شروع کنیم. در اسطوره‌های یونانی معمولاً با شجره‌نامه نسبتاً مشخصی از خدایان روبه‌رو هستیم؛ خدایان نخستین به وجود می‌آیند، نسل‌های بعدی جای آن‌ها را می‌گیرند و سرانجام خدایانی مانند زئوس بر جهان حکومت می‌کنند. در اسطوره‌شناسی چین، چنین ترتیب واحدی وجود ندارد. روایت‌های مختلف درباره آفرینش جهان، پیدایش خدایان و منشا انسان‌ها در دوره‌های متفاوت شکل گرفته‌اند و بعدها در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. حتی برخی از روایت‌هایی که امروزه به‌عنوان اسطوره‌های باستانی چین شناخته می‌شوند، در منابع مکتوبی ثبت شده‌اند که قرن‌ها پس از شکل‌گیری احتمالی آن داستان‌ها نوشته شده‌اند.  بااین‌حال، می‌توان چند مفهوم مهم را شناسایی کرد که در بخش بزرگی از این جهان‌بینی حضور دارند. طبیعت نیرویی زنده و تاثیرگذار است، مرز میان انسان و موجودات فراطبیعی همیشه ثابت نیست و جهان از قلمروهایی تشکیل شده که با یکدیگر ارتباط دارند. خدایان می‌توانند در امور انسان‌ها دخالت کنند، انسان‌ها ممکن است به موجوداتی فراطبیعی تبدیل شوند و حتی هیولاها و ارواح نیز می‌توانند با کسب دانش، تمرین معنوی یا دستیابی به نیرویی خاص، جایگاه خود را تغییر دهند.

در چنین جهانی، قدرت فقط در زور و بازو نیست و خرد، انضباط، عمر طولانی، مهارت‌های جادویی، جایگاه معنوی و حتی برخورداری از یک مقام رسمی در دستگاه آسمانی می‌توانند تعیین کنند که یک موجود تا چه اندازه قدرتمند باشد. این موضوع یکی از کلیدهای فهم داستان سان ووکونگ است؛ میمونی که به قدرتی خارق‌العاده دست پیدا می‌کند، اما خیلی زود متوجه می‌شود که قدرت داشتن با پذیرفته شدن در نظم حاکم بر جهان تفاوت دارد.

 پانگو و نووا

یکی از مشهورترین روایت‌های آفرینش چین، داستان پانگو است. در این روایت، در آغاز همه‌چیز درون آشفتگی بی‌شکل و تاریکی فراگیری قرار داشت که اغلب به تخمی عظیم تشبیه می‌شود. پس از گذشت زمانی بسیار طولانی، پانگو از این وضعیت نخستین پدیدار شد و با جدا کردن نیروهای سنگین و سبک، آسمان را از زمین متمایز کرد. بخش سبک‌تر و روشن‌تر به سوی بالا رفت و آسمان را شکل داد، درحالی‌که بخش سنگین‌تر به پایین رفت و زمین را پدید آورد. پانگو میان این دو ایستاد تا از درهم‌آمیختن دوباره آن‌ها جلوگیری کند.

در ادامه این روایت، بدن پانگو پس از مرگ به اجزای جهان تبدیل می‌شود. نفس او باد، صدایش رعد، چشم‌هایش خورشید و ماه و بخش‌های دیگر بدنش کوه‌ها، رودخانه‌ها، خاک و دیگر عناصر طبیعت را شکل می‌دهند. بنابراین، جهان صرفاً ساخته‌ای جدا از آفریننده‌اش نیست؛ طبیعت در این روایت از وجود همان موجود نخستین پدید می‌آید. البته داستان پانگو تنها روایت آفرینش در سنت چین نیست.
روایت مهم دیگر به نووا مربوط می‌شود؛ الهه‌ای که در برخی تصاویر با بدنی انسانی و دمی شبیه به مار یا اژدها نمایش داده می‌شود. در یکی از مشهورترین داستان‌ها، نووا انسان‌های نخستین را با دقت و دست خود از خاک شکل می‌دهد و برای آفرینش گروه‌های دیگر از طنابی آغشته به گل استفاده می‌کند. این تفاوت در نحوه آفرینش، در بعضی روایت‌های متاخر برای توضیح تفاوت جایگاه‌های اجتماعی انسان‌ها به کار رفته است. در روایتی دیگر، گونگ‌گونگ (Gonggong)، موجودی مرتبط با آب، پس از درگیری با رقیب خود به یکی از ستون‌هایی آسیب می‌زند که آسمان را نگه داشته‌اند. در نتیجه، نظم جهان به هم می‌ریزد و بلایای طبیعی پدیدار می‌شوند. نووا برای جلوگیری از نابودی جهان، سنگ‌هایی با رنگ‌های گوناگون را ذوب می‌کند و شکاف آسمان را ترمیم می‌کند. او همچنین از موجودات و نیروهای طبیعت برای استوار کردن دوباره جهان کمک می‌گیرد.

این داستان‌ها نکته‌ای مهم درباره اسطوره‌شناسی چین را نشان می‌دهند و ان این است که آفرینش جهان لزوماً به معنای پایان آشفتگی نیست و نظم کیهانی ممکن است آسیب ببیند و برای حفظ یا بازگرداندن آن، به دخالت موجوداتی قدرتمند نیاز باشد. این تصور بعدها در روایت‌هایی درباره جنگ خدایان، شورش علیه آسمان و برهم خوردن تعادل میان قلمروهای جهان نیز دیده می‌شود.

اصول بنیادین جهان‌بینی چینی

برای فهمیدن اینکه چرا خدایان، ارواح و موجودات افسانه‌ای در داستان‌های چینی رفتارهای متفاوتی دارند، باید با چند مفهوم آشنا شویم. این مفاهیم با وجود این که در فلسفه و دین  مردم چین جایگاه مهمی دارند، اما در همه افسانه ها اثر و شکل یکسانی ندارند.

یین و یانگ؛ تعادل میان سیاه و سفید

یین و یانگ (Yin and Yang) از شناخته‌شده‌ترین مفاهیم اندیشه چینی هستند. یین معمولاً با ویژگی‌هایی مانند تاریکی، سرما، سکون و جنبه‌های پذیرنده مرتبط است؛ یانگ نیز با روشنایی، گرما، فعالیت و جنبه‌های پویاتر دنیا ارتباط دارد. بااین‌حال، این دو به لزوما به معنی خیر و شر نیستن وذاتاً شرور یا خیرخواه نیستند و جهان برای ادامه حیات به حضور و تعامل هر دو نیاز دارد.

نماد مشهور یین و یانگ، دو بخش درهم‌تنیده را نشان می‌دهد که هرکدام نقطه‌ای از رنگ مخالف را در خود دارند. این تصویر بیانگر آن است که نیروهای متضاد از یکدیگر کاملاً جدا نیستند و هرکدام می‌توانند زمینه پیدایش دیگری را در خود داشته باشند. شب به روز تبدیل می‌شود، سکون جای خود را به حرکت می‌دهد و شرایط طبیعت پیوسته تغییر می‌کند.

این مفهوم در اسطوره‌ها و روایت‌های فراطبیعی نیز می‌تواند به درک رابطه میان جهان زندگان و مردگان، روشنایی و تاریکی یا نظم و آشفتگی کمک کند. بااین‌حال، هر موجود تاریک یا هر قلمرو زیرزمینی الزاماً نماینده یین و هر موجود آسمانی الزاماً نماینده یانگ نیست. این‌ها چارچوب‌هایی برای فهم جهان هستند، نه دسته‌بندی‌های قطعی شخصیت‌ها.

چی؛ نیروی حیات و دگرگونی

چی (Qi) را می‌توان به‌طور تقریبی نیروی حیاتی یا جریان بنیادینی دانست که در بسیاری از سنت‌های فکری چین برای توضیح جهان، بدن و فرایندهای طبیعی به کار می‌رود. ترجمه آن به «انرژی» می‌تواند برای شروع مفید باشد، اما چی دقیقاً با انرژی در معنای علمی امروزی یکسان نیست.در برخی سنت‌های دائوئیستی، چی نقشی مهم در تمرین‌های تنفسی، مراقبه، پرورش بدن و جست‌وجوی طول عمر دارد. در روایت‌های افسانه‌ای نیز ارتباط با نیروهای طبیعت، تمرین‌های طولانی میتواند باعث  دستیابی به قدرت‌های فراطبیعی و دگرگونی وجودی یک موجود همراه باشد. البته همه داستان‌ها از واژه چی استفاده نمی‌کنند یا سازوکار واحدی برای آن ارائه نمی‌دهند.این مفهوم میتواند برای درک قدرت کاراکترهای Black Myth: Wukong کمک کننده باشد،زیرا در جهان این بازی میبینیم که بسیاری از شخصیت ها دارای محدودیت قدرت نیستند. برخی با تمرین و یادگیری به توانایی‌های تازه دست پیدا می‌کنند و بعضی دیگر از نیرویی بهره می‌برند که از طبیعت، اشیای جادویی یا جایگاه معنوی آن‌ها سرچشمه می‌گیرد.

دائو؛ راهی برای هماهنگی با جهان

دائو (Dao)، به معنای «راه»، از مهم‌ترین مفاهیم فلسفه چین است. در دائوئیسم، دائو به اصل یا راه بنیادینی اشاره دارد که جهان و دگرگونی‌های آن بر اساس آن جریان پیدا می‌کنند. این مفهوم را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از قوانین نوشته‌شده یا فرمان‌های یک خدای آسمانی دانست؛ دائو بیشتر به نظم و روندی اشاره دارد که واقعیت در چارچوب آن شکل می‌گیرد.یکی از مفاهیم مرتبط با دائوئیسم، وو وی (Wu Wei) است که معمولاً به «کنش بی‌تکلف» یا «عمل بدون زورگویی و اجبار» ترجمه می‌شود. منظور از آن، بی‌عملی مطلق نیست؛ بلکه به معنای پرهیز از تلاش بیهوده برای تحمیل اراده بر روند طبیعی امور است. فرد خردمند می‌کوشد به‌جای جنگیدن دائمی با شرایط، زمان و شیوه مناسب عمل را بشناسد.این دیدگاه با رفتار سان ووکونگ در بخش‌هایی از داستانش تضاد جالبی دارد. او به‌شدت به استقلال و قدرت شخصی خود اهمیت می‌دهد و در برابر محدودیت‌ها سر تسلیم فرود نمی‌آورد. بااین‌حال، مسیر رسیدن به خرد و رهایی در سنت‌های  چینی  به معنای افزایش قدرت به‌تنهایی نیست؛ شناخت محدودیت‌های خود و تغییر درونی نیز اهمیت دارد.

سه سنتی که جهان اسطوره‌ای چین را شکل داده‌اند

سه سنت فکری و مذهبی بیش از همه برای درک این جهان اهمیت دارند: کنفوسیوسیسم، دائوئیسم و بودیسم. این سه سنت تفاوت‌های مهمی دارند و نباید آن‌ها را یک مذهب واحد به شمار آورد؛ بااین‌حال، در طول تاریخ چین بر یکدیگر تاثیر گذاشته‌اند و در ادبیات عامه‌پسند نیز اغلب در کنار هم ظاهر می‌شوند.

کنفوسیوسیسم (Confucianism)

کنفوسیوسیسم بیش از هر چیز بر اخلاق، مسئولیت اجتماعی، احترام به خانواده و نیاکان، وظایف حاکمان و اهمیت نظم اجتماعی تاکید می‌کند. این سنت به‌خودی‌خود یک نظام اسطوره‌ای درباره خدایان نیست، اما بر تصویری که از جامعه آسمانی و رابطه میان حاکم و زیردستان شکل گرفته، تاثیر گذاشته است. به همین دلیل، دستگاه خدایان در بسیاری از روایت‌های عامیانه شباهت زیادی به ساختار حکومت زمینی دارد.

دائوئیسم (Daoism)

دائوئیسم بر هماهنگی با دائو، دگرگونی طبیعت، پرورش درونی و در برخی شاخه‌ها بر جست‌وجوی طول عمر و جاودانگی تمرکز دارد. در روایت‌های دائوئیستی و داستان‌های عامه‌پسند مرتبط با آن، استادان رازآموز، عارفان، موجودات جاودانه، اکسیرها و روش‌های فراطبیعی جایگاه مهمی دارند. بخش بزرگی از تصویر رایج ما از جادوگران و جاودانگان چینی از همین سنت‌ها تاثیر گرفته است.

بودیسم (Buddhism)

ودیسم که از هند به چین راه یافت، مفاهیمی مانند کارما، چرخه تولد دوباره، رنج و رهایی از چرخه باززایی را وارد فضای فکری این سرزمین کرد. در روایت‌های ادبی چینی، بوداها و بودیستوه‌ها (Bodhisattvas)، راهبان، شیاطین و موجودات فراطبیعی می‌توانند در داستان‌هایی درباره آزمون معنوی، وسوسه و رستگاری حضور داشته باشند. سفر به غرب در رمان سفر به غرب نیز بر محور دستیابی به متون مقدس بودایی شکل گرفته است.

فهمیدن تفاوت این سنت‌ها برای درک رمان سفر به غرب، رمانی که پایه اصلی جهان روایی Black Myth: Wukong است، اهمیت ویژه‌ای دارد. داستان از شخصیت‌ها و مفاهیم بودایی استفاده می‌کند، از استادان و جاودانگان مرتبط با دائوئیسم بهره می‌گیرد و در عین حال، ساختار اجتماعی و اداری آسمان را به شیوه‌ای ترسیم می‌کند که برای مخاطب چینی آشناست. نتیجه، جهانی است که هیچ گاه در آن مرز میان فلسفه، دین، افسانه و طنز ادبی همیشه روشن نیست.

آسمان؛ قلمرو خدایان و جاودانگان

در بسیاری از روایت‌های عامیانه چینی، آسمان فضایی الهی و ربانی که دور از دسترس انسان ها و در بالای زمین نیست؛ قلمرویی با ساختار حکومتی، مقام‌های رسمی اداری، قوانین و مسئولیت‌های مشخص است. در راس این ساختار هم امپراتور یشم (Jade Emperor) قرار دارد؛ شخصیتی که در چینی یو هوانگ (Yu Huang) یا یو دی (Yu Di) نامیده می‌شود و در سنت‌های مذهبی و داستان‌های عامیانه، فرمانروای آسمان به شمار می‌رود.

برای فهم این ساختار باید به جامعه‌ای توجه کنیم که این روایت‌ها در آن شکل گرفته‌اند. چین برای قرن‌ها تحت حکومت امپراتوری با نظام اداری گسترده‌ای قرار داشت. مردم با مفاهیمی مانند مقام دولتی، فرمان حکومتی، سلسله‌مراتب و مسئولیت کارگزاران آشنا بودند. این ساختار در تصور آن‌ها از جهان فراطبیعی نیز بازتاب پیدا کرد؛ همان‌طور که امپراتور زمینی کشور را اداره می‌کرد، امپراتور آسمانی نیز بر مجموعه‌ای از خدایان و ماموران نظارت داشت. 
البته امپراتور یشم در تمام روایت‌های چین، نخستین موجود یا خالق جهان نیست. جایگاه او بیشتر به فرمانروایی مربوط می‌شود که نظم قلمرو آسمانی را اداره می‌کند. برخی روایت‌ها درباره منشا جهان، از موجودات یا اصولی سخن می‌گویند که پیش از شکل‌گیری نظم آسمانی وجود داشته‌اند. بنابراین، نباید امپراتور یشم را دقیقاً معادل خدای خالق در ادیان توحیدی در نظر گرفت.

البته امپراتور یشم در تمام روایت‌های چین، نخستین موجود یا خالق جهان نیست. جایگاه او بیشتر به فرمانروایی مربوط می‌شود که نظم قلمرو آسمانی را اداره می‌کند. برخی روایت‌ها درباره منشا جهان، از موجودات یا اصولی سخن می‌گویند که پیش از شکل‌گیری نظم آسمانی وجود داشته‌اند. بنابراین، نباید امپراتور یشم را دقیقاً معادل خدای خالق در ادیان توحیدی در نظر گرفت.

خدایان چگونه کار می‌کنند؟

در تصویر عامیانه از جهان آسمانی، هر خدا معمولاً مسئولیت یا حوزه‌ای مشخص دارد. برخی با آب‌وهوا و باران مرتبط هستند، برخی از شهرها و خانواده‌ها محافظت می‌کنند و برخی دیگر بر جنگ، ثروت، سلامتی یا سرنوشت انسان‌ها تاثیر می‌گذارند. این مسئولیت‌ها گاهی به مقام رسمی یک خدا در دستگاه آسمانی شباهت دارند و گاهی از داستان‌ها و آیین‌های محلی سرچشمه می‌گیرند.

برای مثال، خدایان شهر در سنت‌های عامیانه از یک منطقه مشخص محافظت می‌کنند و می‌توانند در روایت‌ها به رفتار ساکنان آن منطقه رسیدگی کنند. خدای اجاق یا آشپزخانه نیز در برخی باورها ناظر بر زندگی خانوادگی است و گزارش رفتار اعضای خانه را به آسمان می‌برد. در چنین تصویری، حتی زندگی روزمره انسان‌ها نیز از نگاه جهان فراطبیعی پنهان نیست.بااین‌حال، خدایان چینی همیشه موجوداتی بی‌نقص و دانای مطلق نیستند. آن‌ها ممکن است اشتباه کنند، از فرمانروایان دیگر دستور بگیرند، درگیر اختلاف شوند یا تحت تاثیر رفتار انسان‌ها قرار بگیرند. گاهی نیز مردم برای جلب حمایت آن‌ها دعا می‌کنند، هدیه می‌آورند یا مراسمی برگزار می‌کنند. این رابطه، به‌ویژه در باورهای عامیانه، بیشتر شبیه تعامل میان انسان‌ها و قدرت‌هایی است که می‌توانند به زندگی آن‌ها کمک کنند یا برایشان مشکل بسازند تا موجودیتی الهی و خالقی برتر.

همینطور یک نکته مهم دیگر که باید به یاد داشت این است که در برخی سنت‌های چینی، مرگ یک انسان لزوماً به معنای پایان حضور او در جهان نیست. اشخاصی که زندگی استثنایی داشته‌اند، قهرمانان تاریخی و حتی انسان‌هایی که پس از مرگ به محافظان یک شهر یا گروهی از مردم تبدیل شده‌اند، ممکن است به مقامی والاتر برسند و در مقام خدایان مورد پرستش قرار بگیرند. گوان یو (Guan Yu)، فرمانده مشهور دوره سه پادشاهی، نمونه‌ای شناخته‌شده از شخصیتی تاریخی است که بعدها جایگاهی مقدس پیدا کرد. این موضوع نشان می‌دهد که فاصله میان انسان، قهرمان و خدا در برخی روایت‌های چینی می‌تواند قابل عبور باشد.

تصویری گوان یو قهرمان افسانه ای مردم چین که تبدیل به یک خدا شد بازی هایی مثل Total War:Three Kingdomsو Wo Long:Fallen Dynesy از روی این قهرمان سیاخته شدن

مهم‌ترین خدایان و موجودات آسمانی

امپراتور یشم (Jade Emperor)

فرمانروای آسمان در بخش مهمی از باورهای عامیانه چین است. او بر دربار آسمانی و کارگزاران آن نظارت می‌کند و در بسیاری از داستان‌ها نماد اقتدار و نظم رسمی به شمار می‌رود. بااین‌حال، قدرت او در همه روایت‌ها مطلق نیست و ممکن است در برابر بوداها یا موجوداتی با جایگاه معنوی بالاتر قرار بگیرد.

 

ارلانگ شن (Erlang Shen)

یکی از مشهورترین جنگجویان آسمانی در ادبیات عامه‌پسند چین است که اغلب با چشم سوم، نیزه و سگ آسمانی‌اش شناخته می‌شود. او در روایت سفر به غرب با سان ووکونگ روبه‌رو می‌شود و از معدود شخصیت‌هایی است که می‌تواند با مهارت‌های تغییر شکل و نیرنگ‌های او مقابله کند. توانایی تشخیص و تعقیب موجودات تغییرشکل‌یافته، او را به رقیبی مهم برای پادشاه میمون‌ها تبدیل می‌کند.

 

نِژا (Nezha)

جنگجویی آسمانی است که معمولاً به شکل نوجوانی قدرتمند تصویر می‌شود. او با سلاح‌های جادویی، حلقه‌ها و چرخ‌های آتشین شناخته می‌شود و در داستان‌های مختلف در نبردهای فراطبیعی شرکت می‌کند. نژا نمونه‌ای از شخصیت‌هایی است که با وجود ظاهر جوان خود، توانایی مقابله با موجودات بسیار نیرومند را دارند.

 

گوان‌یین (Guanyin)

بودیستوه‌ای مرتبط با شفقت است که در سنت بودایی چین جایگاه بسیار مهمی دارد. او به رنج موجودات توجه می‌کند و در بسیاری از روایت‌ها برای نجات آن‌ها مداخله می‌کند. گوان‌یین در سفر به غرب نقشی اساسی در شکل‌گیری ماموریت سفر به غرب و هدایت شخصیت‌های آن دارد؛ بااین‌حال، جایگاه او با خدایان اداری دربار آسمانی یکسان نیست.

 

این شخصیت‌ها همگی از یک نوع نیستند. امپراتور یشم نماینده اقتدار آسمانی است، ارلانگ شن و نژا بیشتر در نقش جنگجویان فراطبیعی ظاهر می‌شوند و گوان‌یین به سنت بودایی تعلق دارد. همین تفاوت‌ها اهمیت دارد؛ زیرا در جهان Black Myth: Wukong نیز هر موجود قدرتمندی لزوماً خدا نیست و هر شخصیت آسمانی هم جایگاه یا انگیزه یکسانی ندارد.

 

اژدهایان؛ فرمانروایان آب و نیروهای طبیعت

اژدها در فرهنگ چین با بسیاری از تصاویری که از اژدهایان اروپایی داریم، تفاوت دارد. اژدهای چینی اغلب موجودی باشکوه و مرتبط با آب، باران، رودخانه‌ها و دریاهاست. در روایت‌های عامیانه، برخی اژدهایان فرمانروای قلمروهای آبی هستند و می‌توانند بر بارندگی و شرایط طبیعی تاثیر بگذارند. البته همه اژدهایان خیرخواه نیستند و رفتار آن‌ها بسته به داستان تغییر می‌کند.

یکی از گروه‌های مهم، چهار پادشاه اژدها (Four Dragon Kings) هستند که در روایت‌های شناخته‌شده بر چهار دریای اصلی پیرامون جهان فرمانروایی می‌کنند. آن‌ها در قصرهای زیر آب زندگی می‌کنند و تشکیلاتی دارند که به دربارهای زمینی و آسمانی شباهت دارد. هر پادشاه اژدها فرمانروای قلمرویی است و خدمتکاران و نیروهای خود را در اختیار دارد.این تصور بار دیگر نشان می‌دهد که چطور نظم اجتماعی انسان‌ها می‌تواند به جهان فراطبیعی خدایان نیز تعمیم پیدا کند و حتی در اعماق دریا نیز ممکن است پادشاه، قصر، سرباز و مقام‌های رسمی وجود داشته باشند.

جهان مردگان؛ سرنوشت انسان پس از مرگ

بااین‌حال، دی‌یو را نباید دقیقاً معادل جهنم در ادیان ابراهیمی دانست. در بسیاری از باورهای اسلامی و مسیحی، سرنوشت اخروی انسان با داوری الهی و رسیدن به بهشت یا جهنمبه پایان میرسد؛ اما در روایت‌های چینی که از آموزه‌های بودایی تاثیر گرفته‌اند، جهان مردگان بخشی از چرخه‌ای گسترده‌تر به نام تولد و مرگ دوباره است. روح پس از مرگ در دی‌یو مورد بررسی و داوری قرار می‌گیرد و بر اساس اعمال گذشته خود، ممکن است مجازات شود یا برای تولدی دوباره آماده گردد. بنابراین، جهان زیرین در این باورها لزوماً مقصد نهایی روح نیست، بلکه یکی از مراحل عبور آن در چرخه زندگی و مرگ به شمار می‌رود.

یاما و ده دادگاه جهان زیرین

یان‌لوو وانگ (Yanluo Wang)

این شخصیت که در فارسی معمولاً با نام یاما (Yama) نیز شناخته می‌شود، فرمانروای داوری مردگان در بسیاری از روایت‌های چینی است. ریشه نام و شخصیت او به سنت‌های هندی بازمی‌گردد، اما در چین درون نظامی گسترده‌تر از دادگاه‌های جهان زیرین جای گرفته است. یاما درباره اعمال مردگان قضاوت می‌کند و در تصویر عامیانه، با مقام یک قاضی قدرتمند شناخته می‌شود.

 

در برخی روایت‌ها، ارواح باید از ده دادگاه عبور کنند که هرکدام به یکی از فرمانروایان یا قضات جهان زیرین مربوط است. در این مراحل، اعمال زندگی فرد بررسی می‌شود و بر اساس آن، سرنوشت روح تعیین می‌گردد. جزئیات این دادگاه‌ها در منابع و دوره‌های مختلف تفاوت دارد؛ بنابراین، نمی‌توان یک ترتیب ثابت را برای تمام باورهای چین در نظر گرفت.در تصویرهای عامیانه، این داوری‌ها می‌توانند شامل بررسی دفتر اعمال، بازجویی از روح و مواجهه با مجازات‌هایی باشند که با خطاهای زندگی فرد ارتباط دارند. برخی از این تصاویر بسیار خشن‌اند و مجازات‌های جسمانی هولناکی را نمایش می‌دهند، اما هدف اخلاقی آن‌ها روشن است: اعمال انسان بی‌پیامد نیستند و حتی پس از مرگ نیز باید در برابر آن‌ها پاسخ‌گو بود.

نکته جالب این است که یاما معمولاً نماد شر مطلق نیست. او بیشتر مسئول اجرای عدالت در جهان مردگان است. همان‌طور که قاضی زمینی وظیفه دارد درباره رفتار افراد حکم صادر کند، یاما نیز در جایگاه خود به بررسی اعمال ارواح می‌پردازد. البته این به آن معنا نیست که تمام روایت‌های جهان زیرین یکسان‌اند یا همه آن‌ها مجازات را صرفاً بر اساس یک نظام اخلاقی مشخص تعریف می‌کنند.

روح انسان چه مسیری را طی می‌کند؟

در باورهای سنتی چین، تصور روح همیشه به شکل یک جوهر واحد و ساده نیست. در برخی سنت‌ها، جنبه‌های مختلفی از وجود انسان پس از مرگ سرنوشت‌های متفاوتی پیدا می‌کنند. به همین دلیل، آیین‌های مربوط به خاک‌سپاری، احترام به نیاکان و مراقبت از آرامگاه‌ها اهمیت داشته‌اند؛ زیرا رابطه میان زندگان و مردگان لزوماً با مرگ پایان نمی‌یابد.

در یک تصویر رایج از جهان پس از مرگ، روح ابتدا به جهان زیرین هدایت می‌شود و در آنجا درباره زندگی گذشته‌اش داوری صورت می‌گیرد. سپس ممکن است از پل یا گذرگاهی عبور کند که به مرحله بعدی سفر او مربوط است. در بعضی روایت‌ها، نوشیدن سوپی که خاطرات زندگی گذشته را از بین می‌برد، مقدمه ورود به چرخه تولد دوباره است. این داستان‌ها در نسخه‌های مختلف تفاوت دارند، اما همگی به نوعی تلاش می‌کنند توضیح دهند که چرا انسان‌ها پس از مرگ از جهان زندگان جدا می‌شوند و چگونه ممکن است دوباره به چرخه حیات بازگردند.

در اینجا باید میان دو مفهوم تمایز گذاشت. در باورهای عامیانه، احترام به نیاکان و ارتباط آیینی با ارواح نقش مهمی دارد؛ درحالی‌که در آموزه‌های بودایی، چرخه باززایی با کارما و رهایی از رنج ارتباط پیدا می‌کند. این دو در طول تاریخ چین بر یکدیگر تاثیر گذاشته‌اند، اما دقیقاً یک مفهوم نیستند.

همچنین جهان زیرین تنها محل حضور ارواح انسان‌ها نیست. در برخی روایت‌ها، ارواح سرگردان، موجودات خطرناک و کسانی که مرگی غیرعادی داشته‌اند، ممکن است نتوانند به‌آسانی مسیر معمول پس از مرگ را طی کنند. این موجودات گاهی به جهان زندگان بازمی‌گردند یا به مکان‌های خاصی وابسته می‌شوند. به همین دلیل، مرز میان زندگان و مردگان در اسطوره‌شناسی چین همیشه نفوذناپذیر نیست.

سان ووکونگ؛ پادشاه میمون‌ها چگونه به وجود آمد؟

در میان تمام شخصیت‌هایی که از دل اسطوره‌ها و ادبیات چین بیرون آمده‌اند، کمتر کسی به‌اندازه سان ووکونگ شهرت دارد. او قهرمانی با قدرتی خارق‌العاده، هوشی سرشار از نیرنگ، شخصیتی سرکش و اراده‌ای است که حتی در برابر قدرتمندترین موجودات آسمانی نیز به‌آسانی تسلیم نمی‌شود. بااین‌حال، ووکونگ در اصل یک شخصیت باستانی با داستانی ثابت و مشخص نیست؛ تصویری که امروز از او می‌شناسیم، حاصل شکل‌گیری تدریجی افسانه‌های میمون در ادبیات چین و در نهایت تثبیت شخصیت او در رمان مشهور سفر به غرب است.

 

این رمان که در دوره سلسله مینگ و احتمالاً در اواخر قرن شانزدهم میلادی تدوین شده، یکی از چهار رمان بزرگ کلاسیک ادبیات چین محسوب می‌شود. داستان آن از سفر واقعی راهب بودایی، شوان‌زانگ (Xuanzang)، به هند در قرن هفتم میلادی الهام گرفته است؛ سفری که با هدف دستیابی به متون مقدس بودایی انجام شد. در طول قرن‌ها، این ماجرای تاریخی با قصه‌های عامیانه، موجودات جادویی و شخصیت‌های افسانه‌ای درآمیخت و سرانجام به داستانی حماسی درباره سفری پرمخاطره به غرب تبدیل شد.

 

در نسخه مشهور این داستان، سان ووکونگ یکی از همراهان اصلی راهب تانگ سان‌زانگ (Tang Sanzang) است؛ راهبی که برای به‌دست آوردن متون مقدس بودایی راهی سفری طولانی می‌شود. اما پیش از آنکه ووکونگ به همراه او حرکت کند، زندگی پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته است؛ زندگی‌ای که از تولد یک میمون عجیب آغاز می‌شود و به شورش علیه دربار آسمانی، رویارویی با بودا و سرانجام سفری برای رسیدن به رهایی معنوی می‌انجامد.

تولد از دل سنگ

داستان سان ووکونگ در کوه گل و میوه (Flower-Fruit Mountain) آغاز می‌شود؛ مکانی سرسبز و سرشار از شگفتی که گروهی از میمون‌ها در آن زندگی می‌کنند. در بالای این کوه، سنگی جادویی قرار دارد که از نیروهای آسمان و زمین تاثیر پذیرفته است. پس از گذشت زمانی طولانی، سنگ می‌شکافد و میمونی از دل آن بیرون می‌آید.

این تولد غیرعادی از همان ابتدا نشان می‌دهد که ووکونگ موجودی معمولی نیست. او پدر و مادر انسانی ندارد و از طریق زایش طبیعی به دنیا نیامده است؛ وجودش از دل طبیعت و نیروهای کیهانی شکل گرفته. این ویژگی او را به بسیاری از شخصیت‌های افسانه‌ای چین نزدیک می‌کند که منشا آن‌ها با کوه‌ها، سنگ‌های جادویی، نیروهای طبیعت یا رخدادهای غیرعادی ارتباط دارد.

میمون تازه‌متولدشده خیلی زود توانایی و هوش خود را نشان می‌دهد و پس از کشف آبشاری در کوه، با شجاعت از آن عبور می‌کند. در پشت آبشار، مخفیگاهی مناسب برای زندگی گروه پیدا می‌کند و به همین دلیل، دیگر میمون‌ها او را به‌عنوان پادشاه خود می‌پذیرند. از اینجا لقب مشهور او، یعنی پادشاه میمون‌ها (Monkey King)، شکل می‌گیرد.

بااین‌حال، فرمانروایی بر گروه میمون‌ها برای او کافی نیست. ووکونگ با دیدن مرگ موجودات زنده متوجه می‌شود که قدرت فعلی‌اش نمی‌تواند او را برای همیشه از سرنوشت دیگران جدا کند و او که نمی‌خواهد روزی پیر شود و بمیرد، تصمیم می‌گیرد راز جاودانگی را کشف کند.

جست‌وجوی جاودانگی و آموزش نزد استاد بودی

ووکونگ کوه و گروه خود را ترک می‌کند و به سفری طولانی می‌رود تا استادی پیدا کند که بتواند رازهای زندگی و مرگ را به او بیاموزد. سرانجام، او به شاگردی استاد بودی (Patriarch Bodhi) درمی‌آید؛ استادی رازآموز که در برخی روایت‌ها به سنت‌های دائوئیستی و بودایی نزدیک است و دانش گسترده‌ای درباره روش‌های معنوی و فراطبیعی دارد.

ووکونگ در دوران شاگردی خود مهارت‌های متعددی می‌آموزد. او به توانایی تغییر شکل دست پیدا می‌کند، روش‌هایی برای پرواز و جابه‌جایی سریع می‌آموزد و دانش لازم برای مقابله با موجودات قدرتمند را به دست می‌آورد. یکی از مشهورترین توانایی‌های او، هفتادودو دگرگونی (Seventy-Two Transformations) است که به او امکان می‌دهد شکل موجودات مختلف را به خود بگیرد.

او همچنین ابر جادویی خود را به دست می‌آورد؛ ابری که با آن می‌تواند مسافت‌های عظیم را در زمانی کوتاه طی کند. سلاح اصلی‌اش نیز از راه ارتباط با قلمرو اژدهایان به دست می‌آید: میله‌ای جادویی به نام رویی جینگو بانگ (Ruyi Jingu Bang) که اندازه‌اش تغییر می‌کند و می‌تواند به سلاحی بسیار بزرگ یا میله‌ای کوچک تبدیل شود.

اما ووکونگ با وجود استعداد فراوان، شخصیتی مغرور و ناآرام دارد., و استادش از ترس اینکه شاگردش از قدرت و دانش فراطبیعی خود برای خودنمایی یا آسیب رساندن به دیگران به کار ببرد، مدام به او هشدار می‌دهد. ووکونگ بااین‌حال به‌سرعت به قدرتی چشمگیر می‌رسد و پس از ترک استاد، دوباره به کوه گل و میوه بازمی‌گردد.

در این مرحله، او از نظر قدرت دیگر میمونی معمولی نیست. بااین‌حال، دستیابی به توانایی‌های فراطبیعی به معنای رسیدن به خرد یا آرامش درونی نیست. همین فاصله میان قدرت و پختگی، یکی از مهم‌ترین جنبه‌های شخصیت اوست.

چرا ووکونگ با آسمان وارد جنگ شد؟

با افزایش قدرت ووکونگ، شهرت او نیز گسترش پیدا می‌کند. او به موجودی تبدیل می‌شود که نه‌تنها از مرگ نمی‌ترسد، بلکه در برابر هر قدرتی که بخواهد او را محدود کند، مقاومت نشان می‌دهد. در ادامه، او با قلمرو اژدهایان درگیر می‌شود و سلاح جادویی خود را به دست می‌آورد. همچنین با تغییر دادن سرنوشت خود در دفترهای جهان زیرین، تلاش می‌کند پیوندش با مرگ را قطع کند.این رفتارها توجه مقامات آسمانی را به خود جلب می‌کند. آن‌ها برای کنترل ووکونگ، او را به دربار آسمانی دعوت می‌کنند و مقامی در اختیارش می‌گذارند؛ اما جایگاهی که به او می‌دهند در مقایسه با انتظارات و غرور او ناچیز است. در یکی از مشهورترین بخش‌های داستان، ووکونگ متوجه می‌شود که عنوانی که به او داده‌اند، در عمل احترام چندانی برایش به همراه ندارد.او سرانجام علیه دربار آسمانی شورش می‌کند. ووکونگ با سربازان و جنگجویان آسمانی می‌جنگد، از سلاح‌ها و مهارت‌های جادویی خود استفاده می‌کند و در برابر تلاش‌های متعدد برای مهار کردنش مقاومت نشان می‌دهد. در برخی از بخش‌های این ماجرا، او حتی از غذاها و اکسیرهای جاودانگی استفاده می‌کند و قدرت خود را بیش از پیش افزایش می‌دهد.

تصویری از نبرد حماسی ووکنگ با پادشاهی اسمان در ابتدای بازی black myth wukong

 شورش ووکونگ فقط از میل به قدرت بیشتر سرچشمه نمی‌گیرد. او با نظمی روبه‌رو می‌شود که برای هر موجود جایگاه و وظیفه‌ای تعیین کرده است، و او از روی غرور خودش رابرتر از هر جایگاهی میبیند. او باور دارد که توانایی‌اش باید برایش آزادی به همراه بیاورد و هیچ مقام رسمی نباید صرفاً به دلیل جایگاهش از او احترام بخواهد.این موضوع یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های داستان پادشاه میمون‌هاست. ووکونگ در ابتدا به‌دنبال جاودانگی بود تا از مرگ فرار کند؛ اما وقتی به قدرت می‌رسد، به‌جای آرام گرفتن، با نظامی درگیر می‌شود که می‌خواهد او را در چارچوب خود قرار دهد.

بودا چگونه پادشاه میمون‌ها را شکست داد؟

پس از آنکه نیروهای آسمانی در مهار ووکونگ ناکام می‌مانند، امپراتور یشم برای متوقف کردن شورش او از بودا کمک می‌خواهد. بودا در مواجهه با ووکونگ، به‌جای آنکه مستقیماً با او وارد نبرد شود، غرور و اعتمادبه‌نفس بیش از اندازه‌اش را به چالش می‌کشد. او به ووکونگ می‌گوید اگر واقعاً آن‌قدر قدرتمند است که ادعا می‌کند، باید بتواند از محدوده کف دست او فراتر برود. ووکونگ که تصور می‌کند هیچ موجودی توان مقابله با او را ندارد، این پیشنهاد را می‌پذیرد و با ابر جادویی‌اش مسافتی عظیم را طی می‌کند تا به تصور خود به انتهای جهان برسد.

او برای اثبات موفقیتش، روی یکی از پنج ستون بزرگی که در انتهای مسیر می‌بیند نشانه‌ای بر جای می‌گذارد و سپس نزد بودا بازمی‌گردد. اما در کمال شگفتی متوجه می‌شود آن پنج ستون در واقع انگشتان دست بودا بوده‌اند و تمام این مدت حتی از محدوده کف دست او خارج نشده است. بودا با آشکار کردن این حقیقت، برتری خود را به ووکونگ نشان می‌دهد و برای پایان دادن به شورش او، وی را زیر کوه پنج عنصر (Five Elements Mountain) زندانی می‌کند.

ووکونگ برای مدت طولانی در آنجا محبوس می‌ماند؛ موجودی که زمانی در برابر سپاه آسمانی ایستاده بود، حالا حتی توان رهایی از زندان خود را ندارد. این اتفاق نقطه عطفی در داستان او محسوب می‌شود. ووکونگ که پیش از این آزادی را در نادیده گرفتن هر محدودیتی می‌دید، حالا با پیامد غرور و سرکشی خود روبه‌رو شده است. زندانی شدن او زمینه را برای آغاز مسیری تازه فراهم می‌کند؛ مسیری که در آن، رهایی دیگر فقط به قدرت و توانایی فردی وابسته نیست و انضباط، همراهی و تغییر درونی نیز اهمیت پیدا می‌کنند.

سال‌ها بعد، راهب تانگ سان‌زانگ در مسیر سفر خود به غرب از نزدیکی کوهی عبور می‌کند که ووکونگ در زیر آن زندانی شده است و با مداخله گوان‌یین(داسَتوه‌ای در آیین بودایی که نماد شفقت و مهرورزی است و در باورهای چینی به‌عنوان حامی موجودات رنج‌دیده شناخته می‌شود) میمون آزاد می‌شود؛ اما آزادی او با یک شرط همراه است: باید به راهب کمک کند تا سفر خود را ادامه دهد و از او در برابر خطرها محافظت کند.به این ترتیب، ووکونگ که پیش‌تر در برابر هر نوع فرمانی سرکشی می‌کرد، به همراهی برای راهبی تبدیل می‌شود که از نظر قدرت جسمانی و جادویی بسیار ضعیف‌تر از اوست. بااین‌حال، راهب نماینده مسیری معنوی است که ووکونگ هنوز آن را به‌طور کامل درک نکرده است ووکونگ در این سفر تنها نیست. ژو باجی (Zhu Bajie)، شخصیتی با ظاهر خوکی که ضعف‌هایی مانند پرخوری و تنبلی دارد، و شا ووجینگ (Sha Wujing)، همراهی  وفادار به بودا، نیز به گروه می‌پیوندند که هرکدام از آن‌ها با گذشته‌ای متفاوت  باید در طول سفر با ضعف‌های خود روبه‌رو شوند.

مسیر سفر به غرب پر از موجودات خطرناک، ارواح، شیاطین و دشمنانی است که گاهی می‌کوشند راهب را بربایند یا از ماموریت او جلوگیری کنند. ووکونگ با استفاده از مهارت‌های رزمی، تغییر شکل و سلاح جادویی خود از همراهانش محافظت می‌کند. اما در بسیاری از این ماجراها، صرفاً شکست دادن دشمن کافی نیست؛ گروه باید بفهمد با چه موجودی روبه‌روست، انگیزه او چیست و چگونه می‌توان از آزمون پیش رو عبور کرد.

اما در پایان سفر و بعد از دستیابی به متون مقدس و رسیدن به مقصد با او نوعی پاداش معنوی همراه می‌شود. ووکونگ که در آغاز داستان موجودی مغرور و سرکش بود، در مسیر خود به مرحله‌ای تازه می‌رسد. او همچنان قدرتمند است، اما تجربه سفر و همراهی با دیگران معنای تازه‌ای به قدرتش می‌دهد. البته این مسیر به معنای حذف کامل شخصیت مستقل و سرکش ووکونگ نیست. جذابیت او از همان تضاد میان هوش، قدرت، شوخ‌طبعی، غرور و توانایی تغییر کردن سرچشمه می‌گیرد. او قهرمانی نیست که از ابتدا همه پاسخ‌ها را بداند؛ شخصیتی است که در طول ماجراجویی با پیامدهای انتخاب‌های خود روبه‌رو می‌شود.

سخن پایانی

اکنون می‌توان بهتر درک کرد که چرا Black Myth: Wukong برای شناخت جهان اسطوره‌ای چین اهمیت دارد،  این بازی که بازآفرینی و برداشتی ازاد از جهان «سفر به غرب» (Xiyouji) و مجموعه‌ای از اساطیر، شخصیت‌ها و مفاهیم بودایی و تائویی چین است. در بسیاری از دشمنان، مکان‌ها، دیالوگ‌ها و رویدادهای داستان، ارجاع مستقیم به شخصیت‌ها و ماجراهای رمان کلاسیک یا افسانه‌های کهن چین دارد که  بدون آشنایی با این پیشینه، لایه‌های داستانی، انگیزه‌های شخصیت‌ها و ارتباط رویدادها با یکدیگر شاید به‌خوبی درک نشود. و آگاهی از این ریشه‌ها، تجربه داستان را غنی‌تر و معنادارتر می‌کند.